Του Μάκη Σταύρου*
Με την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία, πριν από ένα, περίπου, χρόνο ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός έγινε πολύ πιο επιθετικός και η χρήση στρατιωτικής βίας για εισβολή σε ανεξάρτητα κράτη με κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου άρχισε να μπαίνει στην “πολιτική¨ ατζέντα του Αμερικανού προέδρου. Παράλληλα, με την εφαρμογή αυτής της πολιτικής, που είναι στηριγμένη στο δόγμα “Πρώτα η Αμερική”, οξύνθηκαν ακόμη περισσότερο οι ενδοιμπεριαλιστικές αντιθέσεις, με αποτέλεσμα ακόμη και ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, παραδοσιακοί σύμμαχοι των ΗΠΑ να
αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό -και ορισμένοι ακόμη και με καχυποψία- τις κινήσεις και τις αποφάσεις του Αμερικανού προέδρου. Είναι φανερό και ομολογείται επίσημα από την αμερικανική ηγεσία, ότι η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ στοχεύει σε μια νέα εφαρμογή της αποικιοκρατίας, επικαιροποιώντας το Δόγμα Μονρόε, όπως το εξέφρασε πριν από 203 χρόνια, στις 2 Δεκεμβρίου 1823, ο τότε Πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέιμς Μονρόε, ο οποίος κήρυξε τη Λατινική Αμερικανική, εκτός ορίων για τυχόν νέες αποικιακές φιλοδοξίες των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η επίσημη επαναφορά του Δόγματος Μονρόε, με τη νέα του μορφή, έγινε το Νοέμβριο του 2025, όταν δόθηκε στη δημοσιότητα, από τον ίδιο τον Ντόναλντ Τραμπ, το κείμενο της Εθνικής Στρατηγικής Ασφάλειας. Με αυτή την “Εθνική Στρατηγική” ο Αμερικάνικος Ιμπεριαλισμός, επιχειρεί να πετύχει δύο βασικούς στόχους:
α) Να παραδώσει στις αμερικάνικες πολυεθνικές εταιρείες για εκμετάλλευση τις σπάνιες γαίες της Λατινικής Αμερικής, πλουσιότατες σε πετρέλαιο, φυσικό αέριο, διαμάντια, σίδηρο, βωξίτη, λίθιο, χρυσό και πολλά άλλα κοιτάσματα, αλλά και τα πλούσια δάση και τα νερά του Αμαζονίου και άλλων μεγάλων φυσικών οικοσυστημάτων και
β) να εξαλείψει και να εξαφανίσει τα μεγάλα κινήματα πραγματικής δημοκρατίας τα κινήματα αυτοδιαχείρισης, αυτονομίας και αυτοοργάνωσης που έχουν γεννηθεί στη Λατινική Αμερική τα τελευταία πενήντα χρόνια.
Τέτοια κινήματα είναι το κίνημα των Ζαπατίστας στο Μεξικό, το κίνημα των Κομμούνων στη Βενεζουέλα, το κίνημα MST στη Βραζιλία, το κίνημα των αυτοδιαχειριζόμενων επιχειρήσεων στην Αργεντινή και άλλα παρόμοια κινήματα σε άλλες χώρες. Γιατί τα κινήματα αυτά, όχι μόνο προβάλλουν εναλλακτικά εγχειρήματα δημοκρατικής διαχείρισης και διακυβέρνησης με αδιαμεσολάβητη συμμετοχή των ανθρώπων, χωρίς καμία διάκριση, αλλά έχουν πολύ θετικά αποτελέσματα για τους λαούς στις χώρες που υλοποιούνται με αποτέλεσμα να εμπνέουν τους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Ένα από τα πιο δυνατά εναλλακτικά εγχειρήματα αυτοδιαχείρισης και αυτοοργάνωσης στη Λατινική Αμερική, όπως ήδη αναφέραμε είναι οι Κομμούνες στη Βενεζουέλα. Δεν είναι λοιπόν καθόλου τυχαία η επιλογή του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού να ξεκινήσει την εφαρμογή της νέας εκδοχής του Δόγματος Μονρόε με τη στρατιωτική εισβολή στη Βενεζουέλα, γιατί πιστεύει ότι θα «σκοτώσει με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια» Και τα πετρέλαια της χώρας θα ληστέψει και την πραγματική δημοκρατία με την οποία λειτουργούν οι κομμούνες θα εξαφανίσει. Και εκτός αυτών με την εισβολή στη Βενεζουέλα θέλει να στείλει το μήνυμα και στις υπόλοιπες χώρες της Λατινικής Αμερικής και τα κινήματά τους ότι ή θα υποταχθούν ή «έρχεται η σειρά τους» και θα έχουν την ίδια τύχη με τη Βενεζουέλα. Όμως δυστυχώς για τον Τράμπ και τις αμερικανικές πολυεθνικές το 2026 δεν είναι 1823.
Οι κομμούνες και το κίνημα αυτοδιαχείρισης και αυτοοργάνωσης στη Βενεζουέλα
Καταρχάς θέλω να διευκρινίσω ότι ανεξάρτητα από τη σημερινή συγκυρία, τα κινήματα της αυτοδιαχείρισης στη Λατινική Αμερική με έχουν απασχολήσει πολύ και σαν ιστορικό, αλλά και σαν ενεργό πολίτη και για το λόγο αυτό τα τελευταία, 15 χρόνια, από το 2010, όχι μόνο μελετώ συστηματικά την ιστορική πορεία αυτών των κινημάτων, αλλά για μεγάλα χρονικά διαστήματα τα έχω ζήσει “από τα μέσα” και εκτός από τη μελετητική εργασία έχω και προσωπικά βιώματα από τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας τους. Στη Βενεζουέλα, συγκεκριμένα, έχω φιλοξενηθεί, για ενάμιση μήνα περίπου, στις κομμούνες Che Guevara, El Maizal και El Sur Existe. Σε αυτές τις κομμούνες έχω συμμετάσχει σε συνελεύσεις έχω επισκεφθεί, σχολεία, τράπεζες, κέντρα υγείας και άλλες δομές που έχουν οι κομμούνες και, κυρίως έχω κάνει πολλές συζητήσεις με γεωργούς, κτηνοτρόφους, εργαζόμενους σε διάφορα εργαστήρια, όπως και με εκπαιδευτικούς, μαθητές, γιατρούς και άλλους εργαζόμενους.
Οι Κομμούνες στη Βενεζουέλα (Περιληπτική παρουσίαση)
Αυτό που θα πρέπει να αναφέρουμε καταρχάς είναι ότι οι κομμούνες με τη μορφή που λειτουργούν σήμερα καθιερώθηκαν στη δεκαετία του 2000 επί Hugo Chávez. Είναι πολύ γνωστή και χαρακτηριστική η φράση “Comuna o nada” (Κομμούνα ή τίποτα) που με κάθε ευκαιρία επαναλάμβανε ο ηγέτης της
Μπολιβαριανής Επανάστασης. Διότι πίστευε ότι μόνο με τις κομμούνες που εξασφάλιζαν την αποφασιστική και ισότιμη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη όλων των θεμάτων που τους αφορούν θα μπορούσε να οικοδομηθεί ο σοσιαλισμός που οραματιζόταν. Όπως χαρακτηριστικά τονίζει στην ομιλία του στο βίντεο της κομμούνας El Sur Existe,, “ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να οικοδομηθεί στα υπουργικά γραφεία, δεν μπορεί να οικοδομηθεί από τα πάνω. Ή θα οικοδομηθεί από τα κάτω ή δεν θα είναι σοσιαλισμός” (Το βίντεο αυτό όπως και τα βίντεο από τις άλλες κομμούνες είναι στο youtube της
Εναλλακτικής Δράσης, με ελληνικούς υπότιτλους)
Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στην πρώτη Κομμούνα, El Maizal, η δημοσιογράφος και ακτιβίστρια Katrina Kozarek που έχει μελετήσει τις κομμούνες και έχει γράψει και σχετικό άρθρο με τίτλο «Las comunas en Vevezuela 1 », στη συνάντηση που είχαμε εκεί, μου εξήγησε ότι οι κομμούνες
είναι περιοχές που αυτοκαθαριζονται γεωγραφικά από τους ίδιους τους κατοίκους με διάφορα κριτήρια, όπως η κοινή ιστορική μνήμη, τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά, οι πρακτικές και τα έθιμα, που επικρατούν στην εν λόγω περιοχή ή οι κοινοί αγώνες που έχουν κάνει. Καθορίζονται επίσης με βάση τις
παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων όπως επίσης, -αυτό ισχύει κυρίως για τις αστικές κομμούνες-,με βάση τους κοινωνικούς τομείς στους οποίους δραστηριοποιούνται. Για παράδειγμα, η Κομμούνα Ataroa, όπου ζει η ίδια, καθόρισε τη γεωγραφική της περιοχή με βάση μια κοινή ιστορία αγώνων για πρόσβαση σε νερό και υπηρεσίες υγείας που πραγματοποιήθηκαν εκεί τη δεκαετία του 1980 με συμμετοχή πολλών γειτονικών κοινοτήτων. Υπήρχαν, επίσης πολιτιστικοί, κοινωνικοί και οικονομικοί δεσμοί ήδη από το παρελθόν που έφερναν κοντά αυτές τις κοινότητες.
Άλλες κομμούνες προσδιορίζονται από το είδος της παραγωγής έχουν. Η κομμούνα για παράδειγμα στην οποία βρισκόμαστε ονομάστηκε El Maizal, ονομασία που προέρχεται από την ισπανική λέξη Maíz, που σημαίνει καλαμπόκι και ήταν η πρώτη καλλιέργεια που άρχισε εδώ. Η καλλιεργούμενη γη ανήκε σε μεγάλους γαιοκτήμονες και οι κάτοικοι έκαναν κατάληψη. Σήμερα που η κομμούνα έχει αναπτυχθεί, -όπως ενημερωθήκαμε στη συνέλευση της κομμούνας που παραβρεθήκαμε- παράγει περισσότερους από τέσσερις τόνους καλαμποκιού το χρόνο, όπως επίσης, φασόλια και λαχανικά. Παράλληλα έχει αναπτύξει την κτηνοτροφία αποκλειστικά με βοοειδή, παράγει γάλα, τυποποιεί γαλακτοκομικά προϊόντα και διατηρεί δικό της κατάστημα. Με τα κέρδη, των οποίων η διαχείριση γίνεται στις συνελεύσεις έχτισαν σχολεία, κατοικίες, και ιατρικό κέντρο, ενώ βοηθούν οικογένειες που χρειάζονται εξειδικευμένη ιατρική φροντίδα. Εκτός από αυτά κατασκευάζουν και συντηρούν αυτοκινητόδρομους, ενώ επεκτείνουν το δίκτυο ηλεκτροδότησης σε νέους οικισμούς που δημιουργούνται.
Όμως οι κομμούνες δεν είναι απλώς γεωγραφικές περιοχές με κοινή ταυτότητα. Η ουσία της κομμούνας βρίσκεται στην αρχή της αυτοργάνωσης και της αυτοδιαχείρισης, της δυνατότητας, δηλαδή, των κατοίκων να αποφασίζουν για όλα. Βασικός θεσμός οργάνωσης και συντονισμού για υλοποίηση των δράσεων που αποφασίζονται στις συνελεύσεις είναι το Συμβούλιο της Κομμούνας. Είναι ένα όργανο στο οποίο επιλέγονται εκ περιτροπής όσοι και όσες επιθυμούν και είναι ανακλητοί. Βασικός στόχος κοινοτικών συμβουλίων είναι η ενίσχυση της λαϊκής εξουσίας και η προώθηση της άμεσης συμμετοχής των κομμούνων στη λήψη αποφάσεων και την επίλυση τοπικών προβλημάτων. Σε κάθε κομμούνα συμμετέχουν περίπου 250 οικογένειες, τα ενήλικα μέλη των οποίων συμμετέχουν στις επιτροπές που δημιουργούνται.
Κάθε συμβούλιο δημιουργεί επιτροπές ανάλογα με τις ανάγκες που έχει η κομμούνα. Υπάρχουν επιτροπές χωροθέτησης δραστηριοτήτων, κάτι σαν σχέδιο πόλης που έχουμε στην Ελλάδα, επιτροπές νερού, που οργανώνουν τη διαχείριση των υδάτινων πόρων, επιτροπές γυναικών, που αντιμετωπίζουν ζητήματα φύλου, ενώ όλα τα συμβούλια πρέπει να περιλαμβάνουν υποχρεωτικά επιτροπή προγραμματισμού, και επιτροπή οικονομίας, που επιβλέπει και τη λειτουργία της τράπεζας που κάθε κομμούνα έχει. Οι επιτροπές προτείνουν πολιτικές και έργα με βάση τις ανάγκες της κομμούνας, τα οποία πρέπει να εγκρίνονται σε συνελεύσεις πολιτών, όπου όλοι οι κάτοικοι έχουν δικαίωμα ψήφου. Μόλις εγκριθεί μια πολιτική, ή ένα έργο οι επιτροπές την οργανώνουν την υλοποίησή του.
Όπως αναφέρθηκε ήδη κάθε κομμούνα έχει μια τράπεζα με κοινοτική ιδιοκτησία και την διαχειρίζεται η συνέλευση της κομμούνας για την υλοποίηση εκτέλεση των δικών της έργων και πολιτικών. Επίσης οι κομμούνες οργανώνουν κοινοτικές επιχειρήσεις, οι οποίες, όχι μόνο δημιουργούν θέσεις εργασίας, αλλά εξασφαλίζουν και πόρους που χρησιμοποιούνται για την εκτέλεση πολιτικών και έργων.
Ορισμένες μάλιστα κομμούνες έχουν δημιουργήσει δικό τους τοπικό νόμισμα, όπως η Κομμούνα Che Guevara, το cafeto και η Κομμούνα Panal, το panal. Τα νομίσματα αυτά ανταλλάσσονται με ισοτιμία προς το Μπολίβαρ (το επίσημοι νόμισμα της Βενεζουέλας) Εκτός από την τράπεζα στις κομμούνες υπάρχουν και άλλες αυτοδιαχειριζόμενες δομές, απαραίτητες στην καθημερινή ζωή, όπως σχολεία,, κέντρα υγείας, καταστήματα, ραδιοφωνικοί σταθμοί και ότι άλλο κάθε κομούνα θεωρεί απαραίτητο.
Επιθυμία του Τσάβες ήταν ο αριθμός των κομμούνων να αυξηθεί πολύ γρήγορα, ώστε, όπως σχεδίαζε, μέχρι το 2029- 2030 να καλύψουν, «όλη τη χώρα» Στο βιβλίο του «Aló Presidente Teórico» 2 , ο Hugo Chávez γράφει ότι «οι κομμούνες δεν μπορούν να είναι σοσιαλιστικά νησιά σε μια καπιταλιστική θάλασσα, ότι οι κοινότητες πρέπει να είναι διασυνδεδεμένες και ότι όταν μια κοινότητα απομονώνεται, μπορεί να γίνει αντεπαναστατική».
Σε σχετικό άρθρο του με τίτλο «Venezuela Comunal 3 », o βραβευμένος Κουβανός συγγραφέας και δημοσιογράφος, Ernesto Nováez, που έχει μελετήσει για πολλά χρόνια τις Κομμούνες στη Βενεζουέλα αναφέρει ότι «Στη Βενεζουέλα, μεταξύ 2012 και 2022, καταχωρήθηκαν 3.641 κοινότητες διαφορετικών τύπων. Από αυτές, 53 ήταν κομμούς ιθαγενών, 971 αγροτικές, 1.724 προαστιακές ή μικτές και 893 αστικές.
Σε συζητήσεις που είχα με τον Eduardo Gutiérrez, Διδάκτορα στο Πανεπιστήμιο της πόλης Μέριδα και συντονιστή στο αυτοδιαχεριζόμενο τηλεοπτικό κανάλι Tatuy TV, της Βενεζουέλας μου εξηγούσε τον σημαντικό ρόλο που έπαιξαν οι κομμούνες, ιδιαίτερα αυτές της παραγωγής τροφίμων στην αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης που πέρασε η χώρα τόσο στην περίοδο των δύο πραξικοπημάτων εναντίον της Μπολιβαριανής Επανάστασης, όσο και στις κυρώσεις που επέβαλαν μονομερώς οι ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, μετά από τον θάνατο του Τσάβες. Ήταν μια περίοδος που οι τιμές τροφίμων στα σούπερ-μάρκετ ήταν απλησίαστες για τον πολύ κόσμο, και οι κομμούνες με την παραγωγή γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, και τη διάθεσή τους σε χαμηλές τιμές, βοήθησαν αφάνταστα τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού. Σημαντική συμβολή στην κάλυψη βασικών αναγκών των λαϊκών στρωμάτων έχει η κομμούνα “Campamento de Pioneros”, που οργανώνει καταλήψεις ελεύθερων ή αναξιοποίητων χώρων και κατασκευάζει κατοικίες με πολύ χαμηλές τιμές για την αντιμετώπιση του μεγάλο προβλήματος της στέγης.
Την πλούσια αυτή δράση των κομμούνων και, κυρίως την αυτόνομη, αυτοοργανωμένη και, πάνω απ’ όλα αποτελεσματική για το λαό, λειτουργία των κομμούνων πασχίζει να εξαφανίσει στη Βενεζουέλα, με το νέο Δόγμα Μονρόε ο Ντόναλντ Τραμπ, μαζί φυσικά με τη ληστεία των πετρελαίων. Βέβαια, πρέπει να επισημάνουμε ότι, παρά τη θετική προσφορά τους, οι κομμούνες έχουν πολλά προβλήματα στη λειτουργία τους και από το γεγονός της έλλειψης εμπειριών αυτοδιαχείρισης, γιατί είναι ένας νέος θεσμός συλλογικής και αμεσοδημοκραστικής λειτουργίας, που δεν είναι εύκολη η εφαρμογή του, και κυρίως η κατανόηση των ιδεολογικών στόχων, ιδιαίτερα στην περιφέρεια εξαιτίας του χαμηλού μορφωτικού επιπέδου μεγάλης μερίδας των κατοίκων.
Όμως πολύ μεγάλα προβλήματα έχουν και με το κράτος, την κυβέρνηση και τον ίδιο τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο. Διότι το κράτος, παρά το γεγονός ότι υπάρχει νόμος που από την περίοδο διακυβέρνησης του Τσάβες, που κατοχυρώνει την αυτοδιάθεση και αυτοδιαχείριση δεν τον εφαρμόζει με πλήρη σεβασμό στις κατοχυρωμένες δημοκρατικές διαδικασίες. Για το λόγο αυτό πολλές κομμούνες έχουν κάνει σε κείμενα που έχουν δημοσιοποιήσει σφοδρή κριτική και σε κρατικούς μηχανισμούς και στην κυβέρνηση για τα εμπόδια που βάζουν στην αυτόνομη λειτουργία τους.
Μία τέτοια κριτική στο κράτος και τους μηχανισμούς του γίνεται από συντρόφους και συντρόφισσες στο βίντεο για την κομμούνα Τσε Γκεβάρα που είναι αναρτημένο στο youtube της Εναλλακτικής Δράσης με ελληνικούς υπότιτλους. Σήμερα, ωστόσο, μετά την εισβολή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες, οι κομμούνες αποτελούν τη βάση του αντιιμπεριαλιστικού αγώνα και του μετώπου αντίστασης κατά του εισβολέα. Όπως ενημερωνόμαστε από τις τακτικές διαδικτυακές συναντήσεις και επικοινωνία που έχουμε με συναγωνιστές και συναγωνίστριες, όπως και με συλλογικότητες στη Βενεζουέλα, οι κομμούνες διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στην ενότητα του λαού ενάντια στην καταπίεση και την επιθετικότητα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Διότι οι κομμούνες είναι η δύναμη που έχει οργανώνει χιλιάδες λαϊκές πολιτοφυλακές με αγωνιστές που όχι μόνο είναι ετοιμοπόλεμοι, αλλά ενθαρρύνουν τον κόσμο για να συμμετέχει στις καθημερινές διαδηλώσεις και εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται σε όλη τη χώρα τόσο για φύγει από τη Βενεζουέλα ο ιμπεριαλισμός, όσο και για να επιστρέψει άμεσα ο πρόεδρος Νικολάς Μαδούρο και η σύζυγος του,Σίλια Φλόρες.
Γιατί ο λαός της Βενεζουέλας έχει βάλει πολύ βαθιά και στο μυαλό και στην καρδιά του το σύνθημα του Τσάβες, που το φώναξε με όση δύναμη είχε και στο τελευταίο διάγγελμά του προς το λαό της Βενεζουέλας λίγο πριν πεθάνει: «Comhna o nada» (Κομμούνα ή τίποτα). Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, ισχύει για όλους τους λαούς και όλες τις χώρες. Ή θα ζήσουμε με κομμούνες ή μας περιμένει το καπιταλιστικό χάος.
———–
Σημειώσεις
1 Las comunas en Venezuela-Άρθρο της Katrina Kozarek στον ψηφιακό ιστότοπο Voces Urgentes, 4-12-2017
2 Aló Presidente Teórico, βιβλίο του Hugo Chávez. Εκδόσεις Instituto de altos Estudios del Pensamiento del Comandante Supremo Hugo Rafael Chávez, Caracas, Venezuela
3 Venezuela Comunal-Άρθρο του José Ernesto Nováez Guerrero, στον ψηφιακό ιστότοπο Mate Amargo, 17/5/2023
(*) Μάκης Σταύρου, Ιστορικός, Μέλος της Εναλλακτικής Δράσης
(**) Το κείμενο αποτελεί την εισήγηση του Μ. Σταύρου στην εκδήλωση με τίτλο “Οι κομμούνες και τα πετρέλαια στο στόχαστρο του Τραμπ”, που πραγματοποιήθηκε στο Εναλλακτικό Στέκι “Alternativa” από την Εναλλακτική Δράση με αφορμή την εισβολή του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού στη Βενεζουέλα με απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ, κατά παράβαση όλων των κανόνων του διεθνούς δικαίου. Στην εκδήλωση μίλησε επίσης για τον ορυκτό πλούτο της Βενεζουέλας ο Λεωνίδας Βατικιώτης, οικονομολόγος.
