Υπάρχουν βιβλία που γράφονται για να αφηγηθούν μια ιστορία. Υπάρχουν άλλα που γράφονται για να υποστηρίξουν μια θέση. Και υπάρχουν εκείνα που μοιάζουν περισσότερο με ένα σκάφος: σε παίρνουν μαζί τους και σε “υποχρεώνουν” να διασχίσεις θάλασσες που νόμιζες πως γνωρίζεις.
Το βιβλίο Μεσογείου Παράπλους του Μιχάλη Λουκοβίκα ανήκει στην τρίτη κατηγορία είναι ένα ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, με αφετηρία τη Μεσόγειο και προορισμό τον ίδιο τον άνθρωπο.
Το σκάφος ξεκινά από τη Θεσσαλονίκη…
Ο συγγραφέας και ο εκδοτικός οίκος “24 Γράμματα” μας καλούν σε αυτό το ταξίδι το Σάββατο 3 Οκτωβρίου στις 19:00 (ώρα προσέλευσης 18:30) στη “Ζώγια”, Αλεξάνδρου Σβώλου 54.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι Γιώργος Καλλιεντζίδης και Χρήστος Μανδατζής, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει η Ηλιάνα Σκουλή.
Η βραδιά θα ολοκληρωθεί με ένα ιδιαίτερο μουσικό μέρος χάρη στην άλλη ιδιότητα του, Μιχάλη Λουκοβίκα, αυτή του μουσικού, αποδίδοντας κάποια κομμάτια από “Το χρυσάφι τ’ ουρανού”, όπου μελοποίησε Άρη Αλεξάνδρου. Συμπράττουν ο Ανδρέας Καρακότας, φωνή, και ο Θανάσης Μπιλιλής, πιάνο.
Ο Μεσογείου Παράπλους δεν είναι εύκολο να χωρέσει σε μία βιβλιογραφική ετικέτα. Δεν είναι ακριβώς ιστορία, ούτε μουσικολογία, ούτε αρχαιολογία, ούτε ταξιδιωτική αφήγηση. Είναι ένα παράξενο, φιλόδοξο και βαθιά προσωπικό μείγμα όλων αυτών — με τη μουσική να λειτουργεί ως πυξίδα και τη Μεσόγειο ως αφετηρία, αλλά και ως αφορμή για ένα ταξίδι πολύ μεγαλύτερο από τα γεωγραφικά της όρια.
Το ταξίδι ξεκίνησε από την εφημερίδα Θεσσαλονίκη (1994 – 95) και κατόπιν μεταπήδησε στο ραδιόφωνο. Από το 1998 έως το 2010, η ομώνυμη εκπομπή στον 9,58 fm της ΕΡΤ3 περιπλανήθηκε στις μουσικές, στις ιστορίες και στους πολιτισμούς της Μεσογείου — και πολύ πέρα από αυτήν. Τώρα εκείνες οι ραδιοφωνικές περιηγήσεις μεταμορφώνονται σε ένα βιβλίο που επιχειρεί να κάνει κάτι περισσότερο από το να καταγράψει πληροφορίες: να αναζητήσει τις κρυφές διαδρομές που συνδέουν τους ανθρώπους.
Η Μεσόγειος ως χώρος συνάντησης
Γιατί η Μεσόγειος δεν υπήρξε ποτέ απλώς μια θάλασσα που χωρίζει.
Υπήρξε δρόμος…
Από την Κρήτη και το Αιγαίο ως την Ιβηρία, από τον Λεβάντε και την Αίγυπτο, τη Φοινίκη ως την Ταρτησσό και ακόμη μακρύτερα, άνθρωποι, εμπορεύματα, τεχνικές, γνώσεις, λέξεις, θρησκείες, ιδέες και μουσικές ταξίδευαν αδιάκοπα. Οι πολιτισμοί δεν γεννήθηκαν σε στεγανά. Διαμορφώθηκαν μέσα από συναντήσεις, συγκρούσεις, δάνεια, μετασχηματισμούς και δημιουργικές ανταλλαγές.
Αυτό είναι το νήμα που διατρέχει ολόκληρο τον «Μεσογείου Παράπλου».
Η προϊστορία συναντά την αρχαιότητα. Η Μινωική Κρήτη συνομιλεί με τον μυκηναϊκό κόσμο και την Ιβηρία. Οι Φοίνικες, οι λαοί της θάλασσας και οι εμπορικοί δρόμοι φέρνουν στο προσκήνιο έναν κόσμο πολύ πιο ανοιχτό και διασυνδεδεμένο απ’ όσο συχνά φανταζόμαστε. Η δημοκρατία, η φιλοσοφία και η πολιτική οργάνωση εξετάζονται μέσα στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον που τις γέννησε.
Και ύστερα έρχεται η μουσική.
Το flamenco συναντά το ρεμπέτικο. Η κιθάρα το μπουζούκι. Η λύρα την πανδούρα. Η Ανατολή το Αιγαίο. Η λαϊκή δημιουργία τη λόγια μουσική. Πίσω από τους διαφορετικούς ήχους αναζητούνται οι δρόμοι που ακολούθησαν οι άνθρωποι και οι πολιτισμικές επιρροές που μετασχηματίστηκαν καθώς περνούσαν από τόπο σε τόπο.
Δεν πρόκειται για μια αναζήτηση «καθαρότητας».
Το αντίθετο.
Ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Μιχάλης Λουκοβίκας υπερασπίζεται την ενότητα μέσα στην πολυμορφία — την ιδέα ότι ένας πολιτισμός δεν γίνεται φτωχότερος επειδή συνομιλεί με τους άλλους, αλλά πλουσιότερος. Ότι η πολιτισμική διαφορετικότητα δεν είναι εμπόδιο στη συνύπαρξη, αλλά προϋπόθεσή της.
Έτσι, ο «Μεσογείου Παράπλους» δεν είναι μόνο ένα βιβλίο ιστορίας, ούτε μόνο ένα βιβλίο μουσικής. Είναι μια προσωπική περιήγηση στα ίχνη του ανθρώπου: στις θάλασσες που διέσχισε, στις πόλεις που δημιούργησε, στις ιδέες που αντάλλαξε, στις μελωδίες που πήρε μαζί του.
Και πάνω απ’ όλα είναι μια πρόσκληση να ξαναδούμε την ιστορία χωρίς τα στενά σύνορα που της επιβάλλονται εκ των υστέρων.
Ένα βιβλίο που θέλει να προκαλέσει συζήτηση
Ο Μεσογείου Παράπλους κάνει κάτι περισσότερο από το να πληροφορήσει. Θέλει να προκαλέσει διάλογο.
Ο αναγνώστης ταξιδεύει από τη μουσική στην ιστορία, από την ιστορία στην αρχαιολογία, από την αρχαιολογία στη γλώσσα, από τη γλώσσα στη θρησκεία και από εκεί ξανά στη μουσική. Τα σύνορα ανάμεσα στα γνωστικά πεδία είναι σκόπιμα ανοιχτά, όπως ανοιχτή είναι και η ίδια η Μεσόγειος του συγγραφέα.
Το βιβλίο έτσι αποκτά και μια έντονα προσωπική διάσταση. Ο Λουκοβίκας δεν γράφει σαν ουδέτερος παρατηρητής. Διατυπώνει κρίσεις, αμφισβητεί καθιερωμένες ερμηνείες, χρησιμοποιεί ειρωνεία και συχνά επιλέγει έναν επιθετικό, σαρκαστικό τρόπο έκφρασης. Η γραφή του είναι πολεμική όταν αισθάνεται ότι αντιμετωπίζει στερεότυπα, ιδεολογικές βεβαιότητες ή, κατά τη δική του εκτίμηση, ιστορικές απλουστεύσεις.
Αυτό είναι συγχρόνως η δύναμη και η πρόκληση του βιβλίου.
Ο αναγνώστης δεν βρίσκεται μπροστά σε ένα αποστασιοποιημένο εγχειρίδιο. Βρίσκεται απέναντι σε έναν συγγραφέα που έχει συγκεκριμένη οπτική για την ιστορία και τον πολιτισμό και δεν διστάζει να την εκθέσει.
Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο χαρακτηριστικό του έργου: δεν αντιμετωπίζει τον πολιτισμό ως μια σειρά από κλειστά εθνικά δωμάτια, αλλά ως ένα τεράστιο δίκτυο διαδρομών.
Γιατί ίσως οι πολιτισμοί να μην είναι τόσο διαφορετικοί όσο νομίζουμε.
Ίσως πίσω από τις διαφορές τους να κρύβονται οι ίδιοι δρόμοι.
Οι ίδιοι άνεμοι.
Οι ίδιες θάλασσες.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στους αρχαίους ναυτικούς, στους μουσικούς, στους ποιητές και στους ταξιδιώτες, συνεχίσουμε να αφουγκραζόμαστε τον απόηχο του Ορφέα.
Ένας παράπλους αναζητώντας τον Ορφέα — και μαζί του, τον άνθρωπο πίσω από τους πολιτισμούς.
